Vanini (Lucilio)

ur. r. 1586 w Taurisano, w królestwie Neapolitańskiem, został kanonikiem Lateraneńskim i przebiegł całą Europę pod przybranemi nazwiskami. Z powodu zepsutych obyczajów wypędzony z Gaskonii, osiadł w Paryżu, gdzie wydał książkę De admirandis naturae arcanis. Gdy Sorbona potępiła tę książkę, autor jej zbiegł do Tuluzy, gdzie został oskarżony przed parlamentem Tuluzkim w 1618 r. o ateizm. Skazany na stos, dn. 16 Lutego tegoż roku stracony został.

Oba dzieła, jakie Vanini drukiem ogłosił (Amphitheatrum aeternae Providentiae divino-magicum; De admirandis naturae arcanis) dowodzą, że był-to sceptyk, materyalista i człowiek zepsuty. Mówi on szczerze, iż „czas, poświęcony czemu innemu, niż miłości, jest czasem straconym." Rozum, jego zdaniem, nie może nadać ruchu materyi, a zatem Bóg nie może być twórcą świata. Co się tyczy człowieka, to powstał on ze zgnilizny drogą samorodztwa. Męczennicy są-to ludzie egzaltowani, Chrystus był hypokrytą, Mojżesz—oszustem, prorocy—błaznami. Wszystko jest zdolne się udoskonalać, nawet Pan Bóg, ale dyabeł jest potężniejszy od Boga. Jak w lesie wycinają się drzewa bezużyteczne, tak samo należałoby każdorocznie skazywać na śmierć jakiś milion ludzi, starców, włóczęgów i próżniaków.

Pobieżne to streszczenie pojęć Vanini'ego wystarcza, jak sądzę, do uzasadnienia wyroku parlamentu m. Tuluzy. Wszelako, dobrze tu będzie zaznaczyć usiłowania, jakie podejmował Vanini i jego przyjaciele, aby sprawa jego była przeniesiona przed sąd inkwizycyi kościelnej. Miał nadzieję Vanini, że się tam uwolni drogą abiuracyi; wiadomo bowiem, że Inkwizycya wydawała w ręce władzy świeckiej samych tylko heretyków upartych lub powrotnie upadłych. Zresztą nie był on zbyt wybredny w wyborze środków obrony; okazawszy w ciągu procesu uczucia najbardziej prawowierne, po swem potępieniu odsłonił przyłbicę i otwarcie przyznał się do ateizmu.

(Prw. Gramond (wówczas prezes parlamentu w Tuluzie) Historia Galliae ab excessu Henrici IV. lib. III.—La vie et les sentiments de Lucilio Vanini, Rotterdam, 1717.—Fuhrmann, Leben des Vanini, Leipzig 1800.—Émile Veisse, Lucilio Vanini, sa vie, sa doctrine, sa mort w Mémoires de l'Académie de Toulouse.—César Cantu, Les hérétiques d' Italie, t. III. str. 583–590).

(Jules Souben).

X. W. S.